Het leven van de illegale vluchteling

Geen status en recht op medische en psychosociale hulp, alleen een beetje geld en een dak boven je hoofd.

We leven in een beschaafd en welvarend land. Toch zijn er ook in ons land mensen die tussen wal en schip vallen. Die door uiteenlopende oorzaken of omstandigheden aan de zelfkant van de maatschappij belanden en naar wie niemand meer omkijkt. Onder hen een grote groep vluchtelingen. 

Mensen die hebben moeten vluchten voor oorlog en geweld, die alles weggaven en achterlieten wat ze hadden en een levensgevaarlijke en traumatische tocht ondernamen om hier te komen. En dan, soms na enkele jaren, te horen krijgen dat hier geen plek voor hen is en ze terug moeten naar waar ze vandaan komen. Maar dat kan lang niet altijd. Dan is goede raad duur en verdwijnen zij in de illegaliteit. Proberen ergens onderdak te krijgen en leven van de bijdragen van organisaties als Leger des Heils en de kerken. Verstoken van medische en andere hulp, tenzij er sprake is van een levensbedreigende situatie. 

Van de radar
Het is een gevolg van het feit dat we vinden dat niet alle vluchtelingen hier kunnen blijven. De uittocht van vluchtelingen uit Afrika en het Midden-Oosten, in volgepakte en niet-zeewaardige boten over de Middellandse Zee en verder in vrachtwagens, zorgt ervoor dat de controles aan de grenzen zijn verscherpt en de regelgeving is aangescherpt. Gevolg: steeds meer uitgeprocedeerde vluchtelingen die terug moeten, verdwijnen van de radar en leiden een illegaal bestaan zonder toekomstperspectief. In de Euregio proberen op die manier zo’n 2.000 mensen een nieuw bestaan op te bouwen. Zij vertrekken noodgedwongen uit de asielzoekerscentra (azc’s) met onbekende bestemming. De meesten van hen blijven echter in de regio waar ze al een tijdje wonen, omdat ze daar al banden hebben opgebouwd en ondersteuning krijgen van kerken en andere organisaties. 

Zorg geweigerd
Vaak gaat het om mensen met een psychosociaal en/of anderszins (medisch) probleem, of om gezinnen met kinderen. Zij zijn nog enigszins in beeld, maar een andere grote groep, zonder geldige papieren, niet. Deze mensen kunnen met hun medische en (psycho)sociale problemen wel naar de huisarts, de huisartsenpost of het ziekenhuis, maar als een arts ze al wil helpen, ontbreekt de vervolgzorg of ondersteuning na hun behandeling. Ze hebben zelfs geen recht op noodzakelijke medicatie en kunnen pas bij een psychiater of psycholoog terecht als zij een gevaar voor de omgeving of voor zichzelf vormen. Specialistische zorg wordt bovendien door veel zorginstellingen en artsen geweigerd, omdat ze die niet vergoed krijgen door een zorgverzekeraar.

Zwerven
De Stichting Vlot Zuid-Limburg, kerken en organisaties als het Leger des Heils trekken zich het lot van deze mensen aan. Want als je in Nederland uitgeprocedeerd bent, moet je binnen een bepaalde periode het land uit. Je mag je beroepsprocedure nog wel hier afwachten, maar vaak niet in een azc. Het gevolg is dat mensen gaan zwerven tot er een uitspraak is. Als ze dan alsnog weg moeten, verdwijnen ze vaak in de illegaliteit. Meestal in de buurt van hun azc, want daar hebben ze al wat contacten opgebouwd.

Schrijnende voorbeelden
Er zijn veel schrijnende voorbeelden van vluchtelingen die, ook in Limburg, door de wetgeving in de problemen raken. Hub Vossen van de Dienst Kerk en Samenleving van het bisdom heeft al jaren dagelijks met hen te maken. Hij vertelt: “Zo hebben we een gevluchte vrouw en haar dochter uit Egypte opgevangen, koptische christenen. Als ze terug moesten, zou de dochter worden besneden. Dat wilden ze per se niet. We hebben hen ruim twee jaar opgevangen, want haar dochter mocht hier wel naar school zolang ze nog geen 18 jaar was. Op enig moment werd bepaald dat de moeder terug moest naar Egypte en haar dochter mocht blijven. Uiteindelijk hebben we de staatssecretaris, op basis van via allerlei omwegen verkregen papieren, kunnen overtuigen dat ze in het land van herkomst geen toekomst heeft gezien haar christelijke achtergrond. Hij heeft daar en haar dochter alsnog een verblijfsvergunning gegeven. Veel mensen zitten in zo’n situatie.”

Hoogopgeleid
Het gaat bij veel vluchtelingen om hoogopgeleide mensen, die grote bedragen over hebben voor de reis hiernaartoe. Mensen met een zeker potentieel voor onze samenleving. Hub Vossen: “Zo werd de dochter van de Egyptische moeder geadviseerd om na de basisschool naar het vmbo te gaan, maar inmiddels zit ze op 4 gym en spreekt vloeiend vier talen. Haar moeder is ook hoogopgeleid. Maar daar wordt in eerste instantie niet naar gekeken. Zouden zij geen verblijfsvergunning gekregen hebben, dan mocht dat meisje tot haar 18e regulier naar school gaan en vanaf haar 18e hier illegaal verblijven. Dat is onze wetgeving en daar is niks aan te doen. Wie deze mensen opvangt, is in feite zelfs strafbaar.”

Ondergedoken
Het gaat dus om zo’n 2.000 mensen in de Euregio. In heel Limburg zitten op diverse plekken in en rond Maastricht, Heerlen, Sittard, Venlo en Venray illegale vluchtelingen ondergedoken, onder wie een groot aantal jongeren. De grootste concentraties vind je rond de azc’s, vanwaaruit ze al contacten opbouwden met de samenleving. Om die band niet te stevig te laten worden, is het beleid van het COA (Centraal Orgaan opvang Asielzoekers) erop gericht om asielaanvragers meerdere keren te verplaatsen naar een ander azc. Maar dat kan niet als ze kinderen hebben die op de basisschool zitten, waardoor de binding met de regio vanzelf groter wordt. Ook sluiten asielaanvragers zich aan bij een kerk of moskee, want ze zijn vaak gevlucht om hun religieuze achtergrond. 

Zorg
Recht op medische hulp hebben ze, eenmaal uitgeprocedeerd, ook niet. Alleen als er sprake is van levensbedreigende nood krijgen ze medische hulp. Maar als die gelenigd is, ontbreekt de vervolgopvang. Ook tandartszorg is een probleem, want wie een tijdje geen zorgverzekering heeft gehad, zoals veel vluchtelingen, krijgt gebitsanering niet vergoed via de zorgverzekering, terwijl dat bij een gebitprothese wel het geval is. Ook brillen en lenzen worden niet vergoed. Sommige huisartsen verlenen wel hulp, maar dat is puur uit humanitaire overwegingen. Hub Vossen: “In Geleen hebben we een tijdje een gezin uit Kosovo opgevangen. De vader kreeg hartklachten en moest acuut naar het ziekenhuis. Die zorg werd wel vergoed, maar meteen daarna werd hij weer buiten de deur gezet, zonder de medicatie die hij nodig had. Met mensen die psychiatrische hulp nodig hebben, gebeurt hetzelfde. Alleen als ze levensbedreigend zijn voor zichzelf of hun omgeving worden ze opgevangen. Maar als die situatie zich niet voordoet, zijn ze afhankelijk van de hulp die een psychiater ze wil geven. Voor de tandarts geldt hetzelfde. Het ligt bij illegalen puur aan de medicus zelf of hij je wil helpen.”

Illegaliteit
Een mens vlucht niet zomaar. Als je een zo risicovolle en gevaarlijke reis onderneemt, huis en haard verlaat, is daar meestal een gegronde reden voor. Wie geen verblijfsvergunning krijgt, geen identiteitspapieren heeft en terug moet, heeft ook geen perspectief meer. Teruggaan kan vaak niet, omdat het land van herkomst je zonder papieren niet binnenlaat. Dan kies je de minste van twee kwaden en duik je onder in de illegaliteit. Je wordt pas weer opgepakt en via de IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) gevangengezet in de uitzetcentra in Ter Apel of Rotterdam, als je een vergrijp of delict pleegt. Als het land van herkomst iemand niet toelaat, zou dat volgens Hub Vossen een reden moeten zijn om nog eens goed te kijken naar de reden van afwijzing. Een ander punt is dat gemeenten meestal niet kunnen voldoen aan de verplichting een bepaald aantal statushouders op te nemen omdat er te weinig woonruimte beschikbaar is. Vaak worden deze mensen vervolgens als zwartwerkers uitgebuit.

Hulp
Met medewerking van advocaten kijkt het netwerk van hulporganisaties daarom hoe ze illegale vluchtelingen aan nieuwe identiteitspapieren kunnen helpen of aan andere documentatie die hun verhaal onderschrijft. Want als ze die eenmaal hebben, mogen ze meestal blijven. Hub Vossen: “Wij ondersteunen uitgeprocedeerde vluchtelingen ook in financiële zin, want ze hebben geen inkomen. Ze ontvangen 25 euro leefgeld per week.”

Meer weten over illegaliteit of hulp nodig? Kijk op www.lampion.info of mail naar Lampion. Lampion is het landelijk informatie- en adviespunt over de zorg aan illegalen. Of bel naar Leger des Heils (036 539 8111) of de Dienst Kerk en Samenleving (0475 386 888).

Eens een arts, altijd een arts
Er zijn ook positieve verhalen, zoals het verhaalvan een arts die uit Iran was gevlucht. Met zelfstudie (te beginnen met kleuterboekjes) maakte hij zich snel de Nederlandse taal eigen en via het Maastricht Universitair Medisch Centrum werkt hij inmiddels in het ziekenhuis in Sittard-Geleen weer op niveau. Hij had dat zelf nooit gedacht, maar iemand van de IND zei terecht tegen hem: eens een arts, altijd een arts. Meer aansporing had hij niet nodig.

Illegaal hier geboren
Omdat illegale vluchtelingen zich niet kunnen verzekeren, worden hun kinderen geboren zonder nationaliteit. De vroedvrouw die helpt bij de bevalling, kan de baby aangeven in de gemeente waar hij geboren wordt, maar doet dat meestal zonder de naam van de moeder bekend te (kunnen) maken. Dit moet volgens de Nederlandse wet binnen drie dagen na de geboorte. Wanneer de naam en geboortedatum van kind en moeder en het land van herkomst van de moeder niet vermeld worden, heeft het kind geen nationaliteit en is het stateloos. Dat betekent dat geen enkel land het als zijn onderdaan beschouwt. Nederland werkt op dit moment aan een nieuwe wet die staatlozen meer rechten geeft, zodat zij onder andere een reisdocument kunnen aanvragen en makkelijker Nederlander kunnen worden. Illegale vreemdelingen krijgen alleen een verblijfsvergunning als zij aan de voorwaarden voldoen. Als geen land hen wil, kunnen zij een speciale verblijfsvergunning (buitenschuldvergunning) krijgen.

Dit zegt de wet
Uitgeprocedeerde asielzoekers kunnen, als ze geen verblijfsvergunning in Nederland hebben gekregen, ervoor 'kiezen' om niet terug te gaan naar hun land van herkomst. Sommigen blijven dan in Nederland en zijn dan illegaal hier. Sinds de invoering van de Koppelingswet in 1998 hebben deze ‘niet rechtmatig in Nederland verblijvende vreemdelingen’ geen recht op overheidsvoorzieningen, zo is in vrijwel alle wetten vastgelegd. De overheid wil namelijk niet de schijn van een legaal verblijf wekken door hen een beroep te laten doen op overheidsvoorzieningen en wil daarmee het verblijf in Nederland ontmoedigen. Wie hier illegaal verblijft, heeft geen recht op bijstand, krijgt geen huursubsidie, mag geen baan hebben, mag zich niet bij een zorgverzekeraar verzekeren, heeft geen recht op kinderbijslag of een woonvergunning. Er zijn drie uitzonderingen:
- illegalen hebben recht op rechtsbijstand;
- hun kinderen mogen tot hun 18e in Nederland naar school;
- zij hebben recht op medisch noodzakelijke zorg.

     
     
     
     
     
Susteren-Echt